تاریخچه غربالگری

تاریخچه غربالگری 

غربالگری نوزادان در سال های 1960 و با ابداع تست Guthrie آغاز شد. در سال 1973 مطالعات      Dussault  و Laberge سبب شد که هیپوتیروئیدیسم مادرزادی به برنامه غربالگری اضافه شود Laberge و همکاران در سال 1975 تأثیر غربالگری تیروزینمیا را در سلامت نوزادان به اثبات رساندند. تا سال ها، فنیل کتونوری و هیپوتیروئیدیسم مادرزادی و چند بیماری محدود دیگر، تنها بیماری هایی بودند که در برنامه غربالگری گنجانده شده بودند.

مهمترین پیشرفت در انجام آزمایشات غربالگری ، ظهور طیف سنجی جرمی MS/MS بود که استفاده از آن توسط Millington به عنوان ابزاری در تشخیص بیماری های متابولیک  ارثی در سال 1990 پیشنهاد گردید. بعد از کامپیوتری شدن روش طیف سنج جرمی دوگانه، امکان استفاده از این فناوری در غربالگری نوزاد به به صورت گسترده فراهم گردید پس از آن بود که برنامه های غربالگری در مقیاس وسیع در آمریکا، استرالیا و عربستان آغاز شد.

نومادران و اهمیت تستهای غربالگری متابولیک

بیماری متابولیکی چیست ؟

بیماری های متابولیک مادرزادی بیماریهای ارثی هستند که در آنها راه‌های سوخت و ساز مواد مختلف در بدن دچار اختلال می‌شود که معمولاً به دلیل اختلال عملکرد یک آنزیم است. در این بیماران به علت وقفه آنزیمی، راه متابولیکی بسته شده و ماده اولیه به محصول نهایی تبدیل نمی‌شود. برخی از بیماری های متابولیک، دیرتر از زمان غربالگری قابل تشخیص هستند؛ بنابراین نشانه های احتمالی این بیماری ها را باید شناخت و با پزشک خانواده در مورد آنها مشورت کرد. بیماری‌های متابولیک معمولاً هیچگونه علامت یا نشانه‌ای در هنگام تولد ندارند، و شناسایی آن‌ها بدون آزمایش خون دشوار است. اکثر بیماری های متابولیک ارثی، اغلب به صورت ژنتیکی و از پدر و مادر ناقل، اما به ظاهر سالم به نوزاد منتقل می شوند و احتمال بروز آنها در ازدواج های فامیلی نیز بیشتر است. از جمله بیماریهای شایع متابولیک میتوان به بیماری فنیل کتونوریا،  MSUD,گالاکتوزمی و متیل مالونیک اسیدمی اشاره کرد. امروزه با روش NGS  میتوان اکثر بیماریهای متابولیک حتی موارد ناشنا خته را از نظر ژنتیکی تشخیص داد. در برخی از این بیماریها در صورت تشخیص به موقع در دوران نوزادی (توسط غربالگری نوزادی) میتوان با درمان مناسب و محدودیتهای رژیم غذایی از بروز معلولیت و عقب ماندگی ذهنی پیشگیری کرد.

 

 

 

غربالگری متابولیک نوزادان چیست؟

برنامه‌ی غربالگری متابولیک نوزادان، با یک آزمایش خون که 48 ساعت بعد از تولد انجام می‌گیرد، اختلالات متابولیک مادرزادی را در نوزادان شناسایی می‌کند. از سال 1969، تقریباً تمام نوزادان در بسیاری از کشورهای پیشرفته این غربالگری را برای تشخیص زود هنگام بیماری‌های متابولیک انجام داده‌اند. تشخیص زودهنگام به این معناست که درمان می‌تواند قبل از بیمار شدن نوزاد، آغاز گردد.

 

هر سال، تعداد زیادی دارای یک اختلال متابولیک شناسایی می‌گردند. اگرچه این اختلالات قابل درمان نیستند، ولی معالجه‌ی زودهنگام با دارو یا یک رژیم غذایی خاص می‌تواند به بهبود نوزاد و جلوگیری از معلولیت شدید کمک کند.

سوالات نومادران

غربالگری متابولیک برای چه نوزادانی باید انجام گیرد؟

غربالگری متابولیک برای همه نوزادان باید انجام شود.

 

 

 

آیا نوزادان به ظاهر سالم نیاز به غربالگری دارند؟

بله. اغلب نوزادان با اختلالات متابولیک هیچ علائم و نشانه‌ی مشهودی را بلافاصله پس از تولد نشان نداده‌اند. بدون یک آزمایش خون، شناسایی این مشکلات دشوار است. غربالگری می‌تواند این اختلالات را قبل از ظهور علائم شناسایی کند و درمان‌های اولیه برای نوزاد شما قابل دسترس است. اختلالات متابولیک می‌توانند در هر خانواده‌ای رخ دهند، حتی اگر هیچ سابقه‌ی خانوادگی از این اختلال وجود نداشته باشد.

 

 

 

چه موقع نمونه  خون گرفته شود؟

بهترین زمان گرفتن نمونه خون موقعی است که نوزاد شما 48 ساعت سن دارد، یا در اسرع وقت ممکن بعد از این باشد (قبل از اینکه سن نوزاد به 72 ساعت برسد).

 

کجا نمونه گیری انجام میشود؟

این نمونه  در بیمارستان، آزمایشگاه و یا در خانه بهداشت ، توسط کادر آموزش دیده پزشکی گرفته شود.

 

نحوه خون گیری از نوزاد چگونه است؟

نمونه گیری با استفاده از یک لانست انجام می‌گیرد. این وسیله به منظور ایجاد یک برش کوچک در پاشنه نوزاد استفاده می‌گردد. سپس نمونه خون بر روی کاغذ جمع آوری نمونه قرار میگیرد. (نحوه ی نمونه گیری در بخش نمونه گیری بصورت کامل توضیح داده شده است)

 

 

 

آیا نمونه گیری مجدد نیاز است؟

نوزادانی که با غربالگری به عنوان کودکان دارای افزایش خطر ابتلا به بیماران متابولیک شناسایی می‌شوند، نیاز است تا نتیجه آزمایش آن‌ها با استفاده از تست‌های تشخیصی تأیید گردد. از آنجایی که نتیجه مثبت کاذب استرس زیادی برای خانواده ها ایجاد می کند، تشخیص دقیق بیماری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اگر نیاز باشد که یک نمونه خون دیگر از نوزاد گرفته شود، آزمایشگاه به شما اطلاع خواهد داد. همچنین مهم است که نمونه جدید از نوزاد شما تا حد ممکن سریعتر گرفته شود تا غربالگری نوزاد تکمیل گردد.

عنوان‌های ریکال و ریفر در غربالگری متابولیک نوزادان به چه معناست؟

وقتی آزمایش غربالگری برای نوزاد شما انجام می‌شود، ممکن است نتایج غربالگری برخی آنالیتها را در محدوده‌ی رنج نرمال نشان ندهد که دلایل زیادی برای غیرطبیعی شدن نتایج غربالگری وجود دارد و صرفا نشان دهنده وجود بیماری در نوزاد شما نیست، از جمله این دلایل می‌توان به تغذیه‌ی نوزاد، شرایط آزمایش، وضعیت دستگاه و ....اشاره کرد. بنابراین به شما اطلاع داده می‌شود تا جهت نمونه‌گیری مجدد (ریکال) از نوزاد در مرکز بهداشتی اقدام نمایید. پس از انجام آزمایش برای نمونه‌ ی ریکال شده ممکن است جواب آزمایش نرمال شود و یا نتایج انجام تست مجددا موارد غیر نرمال را نشان دهد. این بار نوزاد به مرکز تحقیقات رشد و تکامل ارجاع (ریفر) داده می‌شود تا ضمن معاینه توسط پزشک تخصص غدد نوزادان بررسی های بیشتر انجام شده و آزمایشات تکمیلی انجام گردد.

 

 

 

علایم و نشانه های بیماریهای متابولیک در نوزادان چیست؟

خواب آلودگی

ضعف و بی حالی

استفراغ مکرر

هر گونه تاخیر رشد جسمی و ذهنی

افت مکرر و توجیه نشده قند خون نوزاد

خوب شیر نخوردن و یا امتناع از خوردن شیر

به تجویز قند و کلسیم جواب نمی دهد

تشنج بعد از ۲۴ ساعت اول تولد

استشمام بوی خاص و غیر متعارف در ادرار و سایر ترشحات بدن

رنگ خاص پوست و موی بدن (رنگ خاص بدون شباهت به والدین)

بیماری بدون توضیح، شدید یا پیشرونده

وخامت حال عمومی و کاهش هشیاری (بویژه وقتی این شرایط بدنبال استفراغ، تب و یا ناشتایی بروز کند)

سابقه هرگونه مرگ ناگهانی توجیه نشده در سایر فرزندان و یا اقوام نزدیک بیمار

وجود سابقه ازدواج فامیلی ونشانه های غیرنرمال

 

 

 

 

 

 

 

غربالگری برای چه بیماری‌های متابولیکی انجام می‌گیرد؟

 

تــرکــیـب بیماری‌های مــوجــود در طرح‌های غربــالگــری نوزادان در نواحــی مــختلف جهان متـفــاوت اسـت. طـرح پیشنهادی در حال حاضر شامل 58 بیماری است که شامل:

 

1-اختلالات سیکل اوره: گروهی از اختلالات ژنتیکی هستند که به علت نقص آنزیم‌های دخیل در تولید اوره بروز می‌کنند. افراد مبتلا به این بیماریها، برای دفع آمونیاک بدن با مشکل مواجه می شوند در نتیجه در بدو تولد سالم بوده ولی از روز دوم زندگی با افزایش آمونیاک دچار عوارضی که شامل خواب آلودگی، خوب شیر نخوردن، تشنج، بی‌ثباتی درجه حرارت، آسیب مغزی پیشرونده و کومای عمیق مواجه می شوند. 8 بیماری مختلف در این گروه قرار می گیرند.

 

2- اختلالات اسیدهای آمینه: بسیاری از اختلالات متابولیک مادرزادی و ارثی در نتیجه افزایش اسیدهای آمینه در خون و ادرار است. 14 بیماری مختلف در این گروه قرار می گیرند که بسته به نوع بیماری عوارض مختلفی بروز می کند.

 

3- اختلالات اسیدهای چرب: نقائص اکسیداسیون اسیدهای چرب، گروه عمده‌ای از بیماری‌های نورومتابولیک ارثی بسیار مهم را سبب می‌شوند. حداقل 11‌ بیماری در این گروه شناسایی شده‌است، که علت آنها کمبود یک آنزیم می‌باشد و عوارض شدید قلبی، کبدی و عضلانی ایجاد می کنند.

 

4- اختلالات اسیدهای آلی: گروه متنوع و مهمی از اختلالات ارثی متابولیک هستند که با عدم توانایی در هضم پروتئین های موجود در مواد غذایی و با دفع اسیدهای آلی غیرآمینه، مشخص می‌شوند. بروز بالینی این اختلال غالباً ابتدا در نوزادان دیده می‌شود و با خوب شیر نخوردن، استفراغ، تشنج و خواب آلودگی مرضی خود را نشان‌می‌دهد. حداقل 20‌ بیماری در این گروه شناسایی شده‌است.

 

5- کـم‌کـاری مـادرزادی تیروئید: این بیماری باعث کاهش سطح هورمون‌های غده تیروئید و در نتیجه بروز عقب‌ماندگی جسمی و ذهنی شدید می‌شود.

 

6- افزایش گالاکتوز (گالاکتوزمی): کودکان مبتلاء به این بیماری به دلیل نقص ژنتیکی در تولید برخی آنزیم‌ها قادر به استفاده از قند موجود در شیر (گالاکتوز) نخواهند بود. به همین دلیل گالاکتوز خون بالا رفته و می‌تواند سبب بروز آب مروارید و آسیب شدید کبدی و مغزی گردد. اولین علامت بروز آن استفراغ‌های طولانی و شدید است و در صورت عدم درمان، عوارض بسیار خطرناکی به دنبال دارد.

 

7- بزرگی و پرکاری مادرزادی غده فوق کلیوی: در این بیماری بدن قادر به ساختن هورمون کورتیزول نبوده و این نقیصه باعث بروز عقب‌ماندگی جسمی و ذهنی و همچنین بروز صفات پسرانه در دختربچه‌ها می‌شود. تشخیص و درمان به موقع بیماری از بروز عوارض مزبور پیشگیری می‌کند.

 

8- کمبود آنزیم G6PDبیماری فاویسم: در این بیماری یکی از آنزیم‌های مهم گلبول‌های قرمز خون کاهش یافته و در نتیجه سبب از بین رفتن گلبول‌های قرمز پس از مصرف مواد اکسیدان نظیر برخی داروها و باقلا می‌شود. بیمار سریعاً دچار کم‌خونی شدید همراه شوک، سستی و بی‌حالی می‌گردد و نیز این بیماری در نوزادان می‌تواند دوره زردی را طولانی کند.

 

9- کمبود آنزیم بیوتینیداز: نقص بیوتینیداز نوعی اختلال متابولیکی ارثی است که طی آن بیوتین (یکی از ویتامین های گروه B نمی‌تواند از پروتئین‌های موجود در رژیم غذایی یا طی بازگردش پروتئین‌های بدن آزاد شود. این بیماری در اغلب موارد پس از ۶ ماهگی با علائم پوستی و یا تشنج بروز می‌کنند.

 

 

 

شیوع بیماری‌های متابولیک  در ایران چقدر است؟

 

اختلالات سیکل تولید اوره شایعترین خطاهای ارثی متابولیسم، با شیوع یک مورد در هر هشت هزار تولد زنده می باشد. بیماری‌های مربوط به اختلالات اسیدهای چرب به‌تنهایی نادر هستند، اما در مجموع جزء بیماریهای ارثی شایع محسوب می‌شوند. میزان بروز کلی اختلالات اسیدهای آلی 1:20000، PKU 1:14000، گالاکتوزومی 1:40000، پرکاری مادرزادی غده آدرنال 1:10000 و کمبود آنزیم G6PD بیش از 1:100 می باشد.

 

به‌دلیل شایع بودن ازدواج‌های فامیلی در ایران، تقریبا از هر 500 تا 600 نوزاد، یکی دچار بیماری‌های متابولیک ارثی است که به‌دلیل عدم‌تشخیص بموقع، در آینده با عوارض شدیدی روبه‌رو خواهند شد.